Wende

We zijn in ons geschiedenisboek inmiddels aanbeland in 1991. Hebben we in Nederland wel eens een politieke aardverschuiving als de sociaal-democraten winnen of verliezen van de liberalen, een verandering zoals in dat jaar plaats vond in Duitsland zie je in Europese landen zelden. Een verdeeld land wordt, zonder een oorlog of veel geweld, opeens een verenigd land. Door de val van de muur in '89 wordt alles weer anders. Je kunt zeggen van de Duitsers wat je wilt maar flexibel en open voor veranderingen zijn ze zeker.

Oud (Haus Huth) en nieuw op Potzdamer Platz

De Wende luidt een nieuw tijdperk in voor Berlijn. De muur wordt, op wat stukken na, neergehaald en Oost en West vloeien samen. Dat het niet altijd even soepel verliep is niet zo vreemd. Met deze veranderingen begint ook het grote verbouwen. En daar zijn ze nu nog steeds mee bezig.

Berlijn is weer de hoofdstad van het verenigd Duitsland, waarmee het ook het politieke en economische hart van het land wordt. Hetgeen gepaard gaat met bouwen. Kantoren van multinationals, regeringsgebouwen en ruimte voor bedrijven die er toen doen of denken dat ze dat doen. En dit alles gaat gepaard met glas, veel glas. Een concentratie van glas vinden we rond de Potzdamer Platz. En ik hou er wel van.

De stad bruist van het leven zonder dat het hierdoor verdrinkt. Overal zijn mensen maar zelden is het druk. Soms is het gewoon rustig en zelfs stil. En dat vinden wij wel prettig. Op ons gemak kuieren we door dit deel van de geschiedenis, waarbij onvermijdelijk de laatste pagina in zicht komt, het nu. En dat bepaalt dat we aan het einde van onze reis zijn. Het was een enerverende, interessante, leerzame maar vooral, leuke wandeling. Ik hoop dat ik met deze blogserie jullie een beetje van ons gevoel van Berlijn heb mee kunnen geven. Als jullie met de helft van het plezier waarmee ik de blog maak, de blog hebben gelezen dan ben ik al blij. En wie weet tot een volgende blog.

Tot slot nog wat laatste afsluitende foto's.

Lichtshow met als onderwerp de val van de muur

Feiten en observaties

Even een luchtigere blog. Als je een paar dagen door een stad loopt dan vallen natuurlijk allerlei dingen op. Loop je met z'n tweeën door een stad dan valt er natuurlijk nog meer op. Naast deze observaties van twee gewone stervelingen die absoluut niet beweren dat zij de wijsheid in pacht hebben, zijn er natuurlijk ook wel een paar feiten over Berlijn te vermelden die door middel van een paar aardig gelukte foto's te illustreren zijn.

Feit: met 3,5 miljoen inwoners is Berlijn de grootste stad van Duitsland. Maar daar merk je alleen in de ochtend- en avondspits iets van. Behalve dan is het nergens dom vol. Waarschijnlijk komt dit ook door de hoeveelheid ruimte die voor verkeer ( wandelaars, auto's, fietsen en zo) beschikbaar is.

Kursfürsterdamm

Feit: met z'n 891 vierkante kilometer is Berlijn 8 keer zo groot als Parijs, terwijl er verhoudingsgewijs veel meer bomen staan. Berlijn is gewoon een groene stad. Ook weer door de ruimte die ervoor beschikbaar is.

Feit: Berlijn heeft meer bruggen dan Venetië.

Feit: Berlijn is één grote bouwput. Alleen in Sjanghai en in Dubai wordt er per vierkante kilometer meer gebouwd. Ieder gaatje in de stad wordt nog volgezet waarbij het vooral om woningen gaat. Ook heel veel oudere gebouwen staan in de steigers. Er wordt zelfs gewerkt aan een herbouw van het oude stadspaleis. Nieuwbouw met in een 'ouderwetse' stijl wat je bij heel veel gebouwen terug ziet. Niets geen moderne hightech gebouwen in een straat met huizen van begin 1900.

Nee, bouwen passend in de omgeving waardoor het dus erg lastig is om gebouwen te dateren.
En het wordt nog wel een klus om foto's zonder storende bouwkranen in elkaar te fotoshoppen. Ja, ik beken. Ik manipuleer de waarheid wel eens een beetje. Ik zet horizonnen recht, ik pas belichting aan, ik snij uit en poets dus ook wel eens dingen die ik niet vindt passen weg. Alles voor een mooie foto. Excuses als ik hiermee nu mensen ernstig teleurstel die dachten dat ik zo'n goede fotograaf was. 

Feit: je voor het houden van een hond €150,- belasting per jaar betaald. En €25,- voor een hamster. Vooral dit laatste is goed terug te zien in het straatbeeld; we zijn niet één hamster tegengekomen.

Feit: naamkaartjes van personeel in restaurants en hotels hebben geen voornaam. Je spreekt daar iedereen, zelfs snotneuzen met puistjes en een beugel, hier met Frau of Herr aanspreken.

Naast deze controleerbare feiten, ik heb de folder die dit vermeld hier naast me liggen en kan op verzoek digitaal toegestuurd worden, zijn er ook een paar niet-controleerbare ' feiten' door ons genoteerd.

Fiat, voorloper van de Smart

"Feit": een Berliner rijdt in grote dure auto's zoals een dikke BMW, Audi en Mercedes maar ook Porsche's en Maserati komen regelmatig voorbij. Maar allemaal in een relaxed tempo. Er wordt over het algemeen beheerst en gedisciplineerd gereden. Naast deze grote jongens, waarvoor langst stoepen vaak ook wel een betaalde parkeerplek te vinden is zoeven er ook leuke kleine Smarts voorbij. Die zijn natuurlijk in iedere leeg gaatje langst de stoep neer te zetten. En alle taxi's zijn in een lelijke beige kleur gespoten.

Laatste mode of bittere noodzaak?

"Feit": naast deze uiterlijke rijkdom kom je ook veel "straat-bewoners" tegen. In parken en op stations zie je veel mensen, vaak mannen, die leven op straat. Soms bakenen ze hun territorium af met bierflessen. In de Burger King lopen ze langst de karren met lege dienbladen om restanten op te eten. Soms zitten ze met een bakje voor hun te bedelen voor geld. Slechts een paar keer zijn we aangesproken om een gift te doen. 

"Feit": je statiegeld op blikjes maar ook kleine plastic flesjes betaald. En dat is weer een bron van inkomen voor bovenstaande groep die op krikkemikkige fietsen vuilnisbakken langst gaan om de weggegooide flesjes, welke toerist denkt eraan om het lege flesje weer in te leveren, te verzamelen en in te leveren.

"Feit": Berlijn een geweldige stad is om per fiets te verkennen. Op veel plaatsen heb je een aparte fietsstrook langst de werk of als onderdeel van de stoep. In voetgangersgebied mag een fietser ook fietsen mits hij/zij de voetganger hierbij niet hindert. Wij hebben twee dagen op de fiets gezetten en hierbij over verschillende stoepen gereden. Nooit boze gezichten of opmerkingen. Allemaal heel relaxed en in goede harmonie. Moeten ze in Amsterdam ook eens proberen.

"Feit": het openbaar vervoer goed is. We hebben een Welcome card gekocht voor vijf dagen. Daarmee kunnen we verder gratis met tram, S-bahn (bovengrondse metro), bus en metro reizen. Vooral de S-bahn en metro zijn erg overzichtelijk. De tram rijdt alleen nog maar in het voormalig Oost-Berlijn.  De kaart kostte €50,- voor ons samen maar door de kortingen die de kaart geeft bij musea, activiteiten en eetgelegenheden hebben we ruim de helft ervan terugverdient. En dat terwijl de aanschafprijs al lager is dan vijf losse dagkaarten. Omdat de metro relatief jong is zijn de stations ruim en licht. Zo anders dan in Londen of Parijs.

Metro bij het Hauptbahnhof

Gevangen achter een muur (deel 2)

Onvermijdelijk aan een bezoek aan Berlijn is natuurlijk Checkpoint Charlie. Dat dit onvermijdelijk is zie je ook meteen terug aan de kermis die hieromheen ontstaan is. Straatverkopers met "originele" legerpetten en mutsen. Voor twee euro op de foto, wel met je eigen toestel, met een stel nep Amerikanen. En je struikelt er over de groepen die achter een gids aanhobbelen, die vervolgens weer snel de bus in verdwijnen. We doen even mee met dit toeristisch hoogtepunt maar pakken weer snel de fiets om verder te gaan.

Op de plaats waar de muur gestaan heeft is dit gemarkeerd door keien in de straat of door ijzeren staven in de grond. Op verschillende plaatsen staan borden met hoe de plaats er tussen 1961 en 1989 uitzag. De muur op zich is natuurlijk al bizar maar op sommige plaatsen was het wel heel erg vreemd. Zo liep de muur dwarsover het kerkhof aan de Invalidenstrasse. Een muur midden tussen de grafzerken door.

Muur op het kerkhof

Op een aantal plaatsen staat de buitenmuur nog overeind. Direct na de val van de muur op 9 november 1989 werd door 118 kunstenaars een stuk grauwe muur voorzien van muurschilderingen. De 1316 meter lange East Side Gallery ontstond. Het is hiermee de langste open lucht gallerie ter wereld. Helaas hebben onverlaten menig schildering voorzien van hinderlijke extra toevoegingen. Hierdoor gaat zeker een deel van de kracht van de schilderingen verloren.

Een ander, nog zichtbaar symbool uit de DDR tijd is de Trabant. Hadden we in Nederland de Daf met jaratel-aandrijving, hier had men de Trabant. Soms kom je ze nog in het wild tegen, maar meestal zijn het Trabant-safaries als je zo'n klein vierkant autootje door het straatbeeld zit gaan. Deze auto's zijn nog een stuk levende geschiedenis van deze periode.

Naast natuurlijk de mensen die deze periode nog daadwerkelijk hebben meegemaakt. Wie dat waren? Geen idee, misschien een van de zwervers die we tegen kwamen, of gewoon een ouder persoon op een bankje in het park. Zoals in elke stad loop je ook hier in Berlijn langst stukken geschiedenis waarbij  je niet eens doorhebt dat het deel uitmaakt van de geschiedenis.

Gevangen achter een muur (deel 1)

Hoe hou je een blog leuk en luchtig als je het over een roerige periode van een stad wilt hebben? Kun je leuke woordspellingen maken terwijl je weet dat je in de stad mogelijk mensen tegen bent gekomen die het van zeer nabij meegemaakt hebben? Ik denk het niet, toch wil ik met jullie in deze blog delen wat we over de periode 1945-1991 hebben gezien.

Na de val van Berlijn in mei '45 wordt de stad verdeeld in vier sectoren. De Fransen, Britten en Amerikanen krijgen zeggenschap over het westelijk deel van de stad terwijl de Russen in het oostelijk deel het voor het zeggen hebben. Behalve over dit deel van Berlijn krijgen de Russen ook de zeggenschap over een groot deel van het Oosten van Duitsland. In 1949 wordt door de Sovjet-Unie de DDR in dit deel van Duitsland opgericht. Officieel is het Russische deel van Berlijn geen onderdeel van de DDR, maar dat is slechts op papier. In de praktijk wordt het oostelijk deel van Berlijn gezien als de hoofdstad van de DDR. De DDR is voor de Russen strategisch zo belangrijk dat een volksopstand voor meer vrijheden in juni 1953 met behulp van het Rode leger bloedig wordt neergeslagen. In het DDR-museum zien we hoe de Stasi de volledige controle over ieders leven probeerde te krijgen en houden.

Doet me denken aan mijn allereerste fototoestel, een Praktica MTL 3

In de stad zelf wordt de periode na 1961 goed zichtbaar. Om te voorkomen dat de DDR nog verder geïnfiltreerd zou worden door westerse spionnen, werd de Berlijnse muur opgetrokken. Hiermee werd het laatste "gat" in de grens tussen Oostblok en het kapitalistische Westen gedicht. Om heel West-Berlijn werd een gesloten grens gemaakt. 167 kilometer grens waarvan 45 kilometer muur. Men begon in de nacht van 12 op 13 augustus en enige weken later was de scheiding voltooid. Aan de Bernauerstrasse is een deel van de muur met aangrenzende stroken gereconstrueerd. Onderstaande foto toont deze reconstructie.

De foto toont allereerst de buitenmuur van 3,6 meter hoog, we staan dus hier in West-Berlijn. Vervolgens de "zone des doods", een keurig geharkt stuk grond waar de grenswachten een vrij schootsveld hadden. Zij hadden immers de opdracht om te schieten op alles en iedereen die zich in deze zone begaf. Naast deze zone loopt een weg, gebruikt om over te patrouilleren. Vervolgens een onder stroom staand hek. Tot slot nog een muur. Deze muur aan de oostzijde van de grens, de hoge muur aan de westkant is de daadwerkelijke grens tussen Oost- en West-Duitsland, ontbreekt soms als de buitenmuur langst bijvoorbeeld de rivier loopt. De muur is soms ook gewoon een gebouw. Ramen van de onderste twee verdiepingen werden dan dichtgemetseld. Op regelmatige afstand stonden er wachttorens, altijd bemand door grenswachten.

Bernauerstrasse toen

en nu (rode punt op de linker foto)

Vlak naast Checkpoint Charlie heeft de uit Oost-Duitsland afkomstige Yadegar Asisi een panoramaschilderij gemaakt van 60 bij 15 meter. Dit schilderij is gebaseerd op eigen observaties en honderden foto's. Indrukwekkend, zeker toen ik thuis onderstaande foto's bekeek.

En toen werd het allemaal anders

We fietsen de jongere geschiedenis in. Begeleidt door een gids fietsen we een hele dag langst de 'hoogtepunten' van Berlijn die te maken met de opmars en ondergang van het Derde Rijk.

Het is 1933, het dieptepunt in de wereldomvattende crisis. Het volk is ontevreden en kiest een nieuwe Rijkskanselier, Adolf Hitler. Hem hiermee meteen absolute en eeuwige macht gevend kan hij beginnen met de opbouw van zijn Derde Rijk. In navolging van de Romeinen en de Pruisen wil Hitler over de wereld heersen, een zeker grootheidswaanzin is hem dus niet vreemd. Al direct na zijn aantreden begint hij zijn strijd tegen alles wat niet Arisch is. In mei 1933 vinden overal in het land boekverbrandingen plaats. In Berlijn wordt on-Duitse literatuur uit de universiteitsbibliotheek op Bebelplatz verbrand. Een monument, een gat met lege boekenplanken in de grond herinnert hieraan. 

Universiteitsbibliotheek

Boekverbranding-monument

Hoe profetisch is de uitspraak van de Duits-Joods schrijver Heinrich Heine in 1820: "Waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen". Indrukwekkend is het grote monument ter nagedachtenis aan alle vermoorde Joden. Misschien net zo indrukwekkend is het simpele bord bij de restanten van het Anhalter Bahnhof. Hiervandaan vertrokken de treinen met Berlijnse Joden (15000 van dit station, meer dan 50000 uit heel Berlijn) naar concentratiekampen. Op dit bord staan alle transporten die vanuit dit station vertrokken, inclusief het aantal mensen die weggevoerd werden.

Anhalter Bahnhof

Monument voor de Russische slachtoffers

Door de vele bombardementen en de strijd om Berlijn met de Russen is er niet veel meer uit deze periode terug te vinden. Het gebouw van de Luchtstrijdkrachten is echter vrijwel ongeschonden de oorlog doorgekomen. Hier zijn twee mogelijke verklaringen voor. Door de grootte was het gebouw vanuit de lucht een mooi baken voor de geallieerden dat ze boven Berlijn vlogen en dus hun bommen moesten laten vallen. Een andere verklaring kan zijn dat er een soort 'respect' was bij de geallieerden luchtmacht om niet het hoofdkwartier van de vijandelijke luchtmacht plat te gooien. Bewijzen voor een van deze opties zijn er echter niet. Misschien is het gewoon mazzel dat het gebouw nog overeind staat.

Hoofdkwartier Luftwaffe, nu belastingkantoor

De bunker waar Hitler op 30 April 1945 zelfmoord pleegde bestaat niet meer. Vrijwel direct na de oorlog is deze bunker vernietigd. Een bord markeert deze toch wel historische plaats op een verder alledaags parkeerplaats bij flats. Twee luchtaanval schuilplaatsen zijn als grote grijze klompen beton nog wel terug te vinden. 

Locatie van de Hitler-bunker

Bunker Schöneberger str.

Boros-bunker

Kom je ooit in Berlijn dan raad ik deze fietstour zeker aan. Naast dat het leuk is om door Berlijn te fietsen, zo leuk en veilig dat we zelf ook nog fietsen gehuurd hebben en rond hebben gefietst, is het ook heel leerzaam. Je ziet veel en je wordt ook op dingen gewezen die je anders misschien gewoon voorbijgelopen zou zijn.